Anh Vũ An Ninh (Quan phố, Duy Tiên, Hà Nam)
đang chuẩn bị nghi thức cúng tổ tiên
Tết Thanh minh và tục tảo mộ của người Việt
Với đạo lý uống nước nhớ nguồn, từ xa xưa Tết Thanh minh đã trở thành lễ hội quan trọng, thiêng liêng, đi sâu vào tiềm thức của biết bao người Việt Nam trong và ngoài nước.
Thanh
minh tuy không phải là cái tết lớn, nhưng lại gắn liền với đạo đức, với
bổn phận con người Việt Nam - bổn phận của con cháu tưởng nhớ công lao
của tổ phụ, của những người đi trước. Đây chính là ngày giỗ tổ chung để
mọi người có dịp báo hiếu, trả nghĩa, gọi là đền đáp phần nào ơn sinh
thành tạo dựng của tổ tiên.
Con cháu dù làm ăn xa cũng thường trở về vào dịp này
để tưởng nhớ tổ tiên và sum họp với gia đình.
|
Tết Thanh minh mang ý nghĩa cội nguồn, nhắc chúng ta
không quên hướng về quê cha đất tổ. Người dân nhiều nơi kết hợp Tết
Thanh minh với Tết Hàn thực, tức ngày bánh trôi bánh chay, được tổ chức
vào ngày 3 tháng Ba âm lịch. Tuy nhiên, trên thực tế Tết Thanh minh đi
theo quy luật vận hành của mặt trời - lịch dương, chứ không theo lịch
mặt trăng - lịch âm, thường rơi vào ngày 4 hoặc ngày 5 của tháng Tư
dương lịch.
Phong tục làm cỏ các phần mộ (lễ tảo mộ), sửa sang, thắp hương, đặt hoa quả thành kính tưởng nhớ ông bà tổ tiên là những hoạt động không thể thiếu trong ngày lễ quan trọng này.
Nguồn gốc tết Thanh minh Tết
Thanh minh được bắt nguồn từ Trung Quốc. Chuyện kể rằng, đời Xuân Thu,
vua Tấn Văn Công, nước Tấn, gặp loạn phải bỏ nước lưu vong, nay trú nước
Tề, mai trú nước Sở. Bấy giờ có một hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi theo
vua giúp đỡ mưu kế. Một hôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn, Giới
Tử Thôi phải lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu lên dâng vua. Vua ăn
xong hỏi ra mới biết, đem lòng cảm kích vô cùng. Giới Tử Thôi theo phò
Tấn Văn Công trong mười chín năm trời, cùng nhau trải nếm bao nhiêu gian
truân nguy hiểm. Về sau, Tấn Văn Công giành lại được ngôi báu trở về
làm vua nước Tấn, phong thưởng rất hậu cho những người có công, nhưng
lại quên mất công lao của Giới Tử Thôi. Giới Tử Thôi cũng không oán giận
gì, nghĩ mình làm được việc gì, cũng là cái nghĩa vụ của mình, chứ
không có công lao gì đáng nói. Vì vậy, ông về nhà đưa mẹ vào núi Điền
Sơn ở ẩn. Tấn Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi tìm. Giới Tử Thôi
không chịu rời Điền Sơn ra lĩnh thưởng, Tấn Văn Công hạ lệnh đốt rừng, ý
muốn thúc ép Giới Tử Thôi phải ra, nhưng ông nhất định không chịu tuân
mệnh, rốt cục cả hai mẹ con ông đều chết cháy. Vua thương xót, lập miếu
thờ và hạ lệnh trong dân gian phải kiêng đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ ăn
nguội đã nấu sẵn để tưởng niệm (khoảng từ mồng 3/3 đến mồng 5/3 âm lịch
hàng năm). Từ đó ngày mùng 3/3 âm lịch hằng năm được coi là ngày tết Hàn
thực, nhằm tưởng nhớ đến công ơn dưỡng dục của những người đã khuất.
Từ thời Lý nhân dân ta đã tiếp nhận tết Hàn thực nhưng ý nghĩa của
ngày tết này đã biến đổi và mang đậm màu sắc truyền thống, phù hợp với
tâm lý cũng như cuộc sống thường nhật của người dân nước Việt. Vào ngày
tết Hàn thực, người Việt không kiêng lửa, mọi việc nấu nướng vẫn được
thực hiện, chỉ có điều người Việt dùng bánh trôi – bánh chay cho tết Hàn
thực với ý nghĩa tượng trưng đó là những thức ăn nguội – hàn thực. Vì
vậy người Việt còn gọi tết Hàn thực bằng một tên gọi khác là tết bánh
trôi – bánh chay.
Tục Tảo mộ
Đối với người Việt, tết Thanh minh còn là dịp để con cháu hướng về
tổ tiên, cội nguồn. Dù ai đi đâu, ở đâu đến ngày mùng 3/3 âm lịch cũng
cố gắng về với gia đình để được đi tảo mộ, để cùng nhau ngồi bên mâm cơm
sum họp gia đình. Những ngôi mộ được người nhà dọn dẹp sạch sẽ, vun đắp
thêm đất mới, đó là những tâm đức của người đang sống đối với người đã
khuất.
Theo thông lệ từ trước đến nay, cứ sau tháng Giêng là người ta đã
lo việc đắp mộ cho những người quá cố. Trước Thanh minh một ngày, để đi
cúng mộ người ta đã chuẩn bị một bộ tam sinh, giấy ngũ sắc, nhang, đèn,
giấy tiền, vàng bạc, quần áo giấy... và các loại bánh trái, thức ăn,
thức uống khác tùy sở thích của mỗi nhà. Bộ tam sinh dùng để tế trong
các đại lễ ngày xưa là ba con vật: bò, heo, dê. Ngày nay tùy theo tập
quán của mỗi địa phương và hoàn cảnh của mỗi gia đình để làm lễ.
Công
việc chính của tảo mộ là sửa sang các ngôi mộ của tổ tiên cho được sạch
sẽ. Nhân ngày Thanh minh, người ta mang theo xẻng, cuốc để đắp lại nấm
mồ cho đầy đặn, rẫy hết cỏ dại và những cây hoang mọc trùm lên mộ cũng
như tránh không để cho các loài động vật hoang dã như rắn, chuột đào
hang, làm tổ mà theo suy nghĩ của họ là có thể phạm tới linh hồn người
đã khuất. Sau đó, người tảo mộ thắp vài nén hương, đốt vàng mã hoặc đặt
thêm bó hoa cho linh hồn người đã khuất. Bên cạnh những ngôi mộ được
trông nom, săn sóc, còn có những ngôi mộ vô chủ, không người thăm viếng.
Những người có lòng nhân đức không khỏi mủi lòng thường cắm một nén
hương, đốt nắm vàng mã cho những ngôi mộ này. Tại các nơi tha ma mộ địa
còn có lập một cái am để thờ chung những mồ mả vô chủ gọi là Am chúng
sinh và mỗi cửa am có một bà đồng sớm tối đèn hương thờ phụng.
Trong ngày Thanh minh, khu nghĩa địa trở nên đông đúc và nhộn nhịp.
Các cụ già thì lo khấn vái tổ tiên nơi phần mộ. Trẻ em cũng được theo
cha mẹ hay ông bà đi tảo mộ, trước là để biết dần những ngôi mộ của gia
tiên, sau là để tập cho chúng sự kính trọng tổ tiên qua tục viếng mộ.
Những người quanh năm đi làm ăn xa cũng thường trở về vào dịp này (có
thể sớm hơn một, hai ngày vì nhiều lý do khác nhau) để tảo mộ gia tiên
và sum họp với gia đình.
Ngoài tục lệ
trên, người Việt Nam còn có tục lệ làm bánh trôi, bánh chay thắp hương,
sau đó cả gia đình quây quần bên nhau thưởng thức hương vị đậm đà của
món bánh này.
Tết Thanh minh nhắc chúng ta nhớ về quê
hương, nguồn cội. Phảng phất trong bóng dáng mỗi con người là dấu ấn
quê hương không dễ phai mờ theo năm tháng. Quê hương, nguồn cội chính là
tài sản tinh thần vô giá đối với mỗi cá nhân chúng ta. Nếu không có
điều kiện trở về quê hương trong dịp Thanh minh này, xin hãy hướng về
nơi thiêng liêng ấy, bởi quê hương đi theo chúng ta suốt cuộc đời, in
đậm dấu ấn trong từng nhân cách.
Phạm Đình Công và cháu Vũ Quốc Bình viếng mộ Tổ Tiên
Anh Vũ An Ninh khấn vái Tổ Tiên
Anh Phú và em Công bên cạnh ống thuốc Lào
Đường vào mộ Ông Nội Phạm Văn Nghị
Con cháu khấn vái trước mộ Ông Nội
Phần mộ Cụ bà (Bác) Phạm Thị Vinh
Các cháu khấn nguyện
Cháu Vũ Minh Hoạt
Chú Công và Cháu Hoạt
Anh Phú, em Công, Cháu Bình và con trai thứ Hai của anh Phú